. NJEGOŠ I GNOZA INTERVJU SA VOJISLAVOM D. NIKČEVIĆEM, autorom knjige “NJEGOŠ I GNOZA” NOV PRISTUP TUMAČENJU NJEGOŠEVOG DJELA
“Da li je kosovski mit, mit o slobodi ili o nečem drugom ?”
AIM: Naslov vaše knjige “Njegoš i Gnoza”, gospodine Nikčeviću, obavezuju da ovaj intervju započnemo, makar, elementarnim naznakama o samom pojmu Gnoza i utemeljenosti na tom pojmu Gnosticizma, jednog u istoriji civilizacije i kulture,i zuzetno znacajnog religijsko filozofskog pokreta i shvatanja čovjeka i svijeta, odnosno mikro i makro kosmosa.
NIKCEVIĆ: Gnoza je u Vizantiji, koja je bastinila tradiciju helenske Grčke, teorijski predstavljala Znanje, i bila posrednik izmedju filozofije i teologije. Filozofija je bila stvar uma, teologija političke prakse, a Gnoza je bila dužna sve to da objedini, i usmjeri čovjeka ka pravom i jedinom znanju.
AIM: Gnosticizam se javlja, kako to teoretičari kažu, u duhovnom haosu antičkog doba.
NIKCEVIĆ: U duhovnom haosu, tačno, antičkog doba, gdje se miješaju i učenja Zoroastra, persijska razna učenja, učenja iz gornjeg Egipta i feničanska učenja, koja su veliku ulogu odigrala u formiranju gnostičkih škola. Gnosticke škole se medjusobno razlikuju, od najradikalnijih do najumjerenijih, od onih koje pozivaju na socijalni bunt i revoluciju do onih pomirljivih sa svakom vlačću.Temeljno načelo svih gnostika, međutim, jeste pravo na slobodno mišljenje i na slobodan život.
AIM: Ideja dobra, pravde i slobode na kojima je zasnovano Njegoševo djelo, temeljni su principi i gnostičko filozofske misli. Otkud gnosticizam kod Njegoša, koji je bio ne samo pjesnik već i vladika, a znamo da je za kanonizovanu i katoličku i pravoslavnu crkvu gnostička religija bila i ostala jeres?
NIKCEVIĆ: Njegoš je jedna izuzetno čudna figura ne samo na južnoslovenskim, nego na evropskom prostorima. U istoriji su se javljali književnici koji su znali, poput Dantea, da strpaju rimskog Papu u pakao, poput Erazma Roterdamskog koji je Isusa Hrista strpao u pakao, izvinite na izrazu strpao, ali tačno tako-i kojima ni zvanična hrišćanska crkva katoličke provinijencije nije mogla ništa da uradi, čak su i inkvizitori znali pred njima da ustuknu. Njegoš je pisac sa drugih prostora, ovih naših. On baštini prvo vizantijsku pravoslavnu tradiciju, ali isto tako i veliku pagansku slovensku tradiciju, o kojoj mi do sada nismo vodili računa. Sloveni su mirili svoj paganski koncept, u kome nema vjerovanja apsolutnog u božanstvo i božanslu moć, u kome je božanstvo koliko dobro toliko i zlo, Sloveni su taj svoj koncept mirili sa hrišćanskim pravoslavnim konceptom, dovodeći u sumnju osnovne postulate Svetog Pisma, Starog i Novog zavjeta-ali ne opovrgavajući ni jedan. Radili su, prakticno, na način kako su radili učeni vizantijski gnostici: ništa nije opovrgnuto, nista radikalizovano, sve prihvatam, sa svime živim-ali me pusti da moje ispovjedam.
AIM: Njegošev gnosticizam najizrazitiji je u “LUČI”, izkazan kroz odnos duha i materije, kroz čeznju za kosmičkim prostorima.
NIKCEVIĆ: Da, Njegoš je jasan u najboljoj tradiciji Dijadoha Isfotija i Simeona Novog Teologa, čija su djela tokom tri vijeka, u periodu baroka u Evropi i romantičarske pobune, prevodjena i služila kao osnov Geteu, Bajronu i još nekim pjesnicima, najviše njemačkom krugu okupljenom oko Novalisa. Njegoš je izvanredno dobro morao da poznaje ta djela, jer su njegovi stavovi identični Dijadohovim i stavovima Simeona Novog Teologa.To znači: bozanska duša je vječna, ali božanska dusa nije beskrajna svjetlost. Božanska duša je dualitet materijalnog i božanskog. Božansko je koliko oklop za čovjeka toliko je i materijalno oklop za čovjeka-dvije strane uvjek podjednako sudjeluju u čovjeku. Njegoš je izvanredno izveo u “LUČI” da je satana prvorodni božanski sin. Njegoš ne kaže prvorodni striktno, ali bog ga je stvorio iz prvoga atoma, a to znači, kad je bog bljeskom stvarao svijet iz materijalnog haosa, on je stvorio satanu kao svog sina iz prvog atoma. Osnovno Njegočevo načelo je da čovjek razumije stvar samo onoliko, koliko mu poredak u kome prebiva to dozvoljava-čovjek ne razumije mnoge stvari ali nastavlja da radi neke stvari koje mu razum ne bi dozvolio, ali to upravo u njemu djeluje ona iskra slobode koja je božanska, Satanin duh u njemu-jer, Satana je božanski sin.
AIM: Gnosticima je bliska grčka filozofska tradicija ali i indijska i budistička. Vi,medjutim, posebnu pažnju u svojoj knjizi posvetili ste prožimanju Muhamedanstva i Gnosticizma, odnosno odbrani gnoze u Koranu.
NIKCEVIĆ: Gnoza je utemeljena u Koranu. Postoje izuzetne studije, objavljene i na istoku i na zapadu, o tome, i meni je krivo kao čovjeku, što barem jedna od njih nije na naš jezik prevedena-a pišu se evo već tri, četiri decenije. U njima se može vidjeti kako je nastao Islam, kako su Vizantinci odbranili islam u nastajanju i kako su mu omogućili da se razvije. Islam je, na drugoj strani, preko velikih arapskih mislilaca Al Gazalija i Avicene bastinio kompletnu antičku grčku tradiciju, svi antčki materijalisti bili su prevedeni na arapski već u 8, 9 i 10-om vijeku. Katolicka crkva do njih dolazi tek u 12-om vijeku i to, zamislite paradoksa, preko arapskih prevoda,a Vizantija im je tu, preko puta-preko puta Jadranskog mora. Vidite, prosto je neshvatljivo, koliko su bila udaljena ta dva svijeta. Gnozu je Koran branio i samim propovijedanjem da je Muhamed poslednji veliki prorok, koji po islamskim teolozima, treba da objedini hrišćanstvo, da stvori jednu vjeru koja će biti jednaka svima i omogući svakome da ispovjeda svoju vjeru u okviru islama. To objašnjava i kako su Turci pet vjekova opstali na Balkanu. Hrišćanstvo je zvaničnim sultanovim dekretima bilo priznato kao ravnopravna religija. Čak, prva tri vijeka hrišćanska pravoslavna crkva nije plaćala sultanu poreze. Ona je ubirala samo svoj crkveni desetak. Mislim da je krajnje vrijeme da mi o tim stvarima pocnemo razgovarati. Nema svrhe svadjati se, jer, hrišćanstvo je iznjedrilo islam, islam je pomogao hrišćanstvu (istočnom, a na odredjen način i zapadnom) – bankarska sila otomanske imperije, recimo, bila je tokom dva vijeka Vatikanska banka.
AIM: Da se ponovo vratimo Njegoševom djelu, zapravo, obrascima i tipovima teološke polemike u “Gorskom Vijencu” i “Luči Mikrokozmi”.
NIKCEVIĆ: U Njegoševim djelima se nalaze obrasci teoloških polemika koje su vodili Vizantinci protiv Bogumila ili protiv Gnoze i protiv islama. Bila je i treća, tzv.invektivna teološka polemika. Nju je vodilo, obično, niže obrazovno svestenstvo, poput prezvitera Kozme, koji su, što bi se reklo, bili sitni pioni koncila. Invektivom se pozivalo na rat protiv gnostika, tog i tog odredjenja, dajući za pravo onima koji ih ubiju da prisvoje njihovo bogatstvo. I Nemanjići kao dinastija, pazite, ne govorim srpska država već nemanjićka jer, titulu kralj Srba nosi bosanski vladar. Titulu kraljeva Duklje nose Nemanjići ali istovremeno postoji i paralelna dinastija čiji je posljednji potomak Milica, udata za Lazara Hrebeljanovića, koja nosi titulu kralja Duklje -to su Vukanovi potomci. Titule su u feudalizmu potpuno razgraničene. Gnostici obuhvataju cio taj prostor. Nemanjici vode državu i imaju svetosavsku žkolu i sljedbenike svetog Save, nastojeći da preko rodbinskih veza udju na tron Vizantijskih patrijarha i careva, i time ostvare ideju Vizantije o slovenskoj federaciji. Nemanjićka politika je jasna. Milutin kao kralj i Dušan kao car su strašni. Dušan utemeljuje patrijarha silom mača, ne kanonski, za to pravoslavna srpska crkva ima poslije vjekovima muke da dokaže da ima patrijarha. Kad propada nemanjićka država, koja ne odgovara ni Vizantiji ni Islamu, Vizantija čak zove islam da joj pomogne da uništi Nemanjiće i ne samo Nemanjiće nego i južne Slovene i gnostike na tlu Balkana. Tada se moskovski veliki knez Ivan III ženi rodjakom poslednjeg vizantijskog cara i automatski po feudalnom pravu postaje car, a time Sloveni dobijaju i svog patrijarha. Iskoristivši tradiciju učene teološke polemike Njegoš je obrazložio načela vjere, i izveo filozofski sistem, cjelovit i zatvoren. On je vjeru objasnio kao božansku prirodu koja ne mora da se objelodanjuje i otelovljuje, već da se poštuje kao zakon. Taj zakon uspostavlja crkva i sprovodi ga kroz sopstvenu organizaciju.
AIM: Njegoš je u tradiciji najučenijih gnostika podjednako zamjerao i gnosticizmu i zvaničnom hrišćanstvu, koje nije nalazilo odgovor na gnostičko promišljanje religijskog koncepta. S tim u vezi moglo bi se postaviti pitanje uticaja kosovskog mita na Njegoševo djelo. Da li je,zapravo, kosovski mit domonantan kod Njegoša, u mjeri u kojoj se to u posljednje vrijeme potencira ili se Njegoš vodio i idejom slobode kao temeljnim principom gnostičke misli?
NIKCEVIĆ: Ideja slobode je temeljni princip Gnoze. Ona podrazumjeva pravo ispovijedanja hrišćanstva na način na koji ja vjerujem u boga. Na stranu što ja mogu i da ne vjerujem, ali moram državne zakone -ne crkvene -da poštujem. Tu je i problem koji je Njegoš otvorio i pred kojim cijela teorija stoji. Da li je kosovski mit, mit o slobodi ili o nečrm drugom? Njegoš izuzetno dobro zna i to se u njegovim stihovima u “Gorskom Vijencu” vidi da je u kosovskoj bici propalo ono što je objedinjavalo sve južne Slovene. Vizantijci dvije godine prije maričke bitke 1371. a dvadeset prije kosovske, pristaju na vazalstvo otomanskom sultanu. Dokument o tome postoji, dekret je objavljen svuda, u svim svjetskim udjbenicima. Paleolozi, Njegoš kaže “Paleolog poziva Murata da zakopa Grke sa Srbima”, dvije godine prije kosovskog boja pozivaju Turke da unište ono što je ostalo od južnoslovenske drzave na Balkanu. I Vizantinci kao političari nalaze rješenje u dogovoru sa Turcima da potuku Slovene, misleći da će s Turcima nekako izići na kraj -što je bio pogrešan politički proračun.Tako dolazi do odsutnog kosovskog boja. Vlastela u post Uroševoj državi koja je poštovala provenijenciju nikejskog i carigradskog patrijarha i konstantinopoljskog cara poštuje vazalan odnos i nasledje utemeljeno, na odredjen način, svetosavskom doktrinom. Na drugoj strani je vlastela koju vodi Lazar Hrabeljanovic, čija je žena poslednji potomak iz loze kraljeva Duklje, onih koji nose naziv Rex Doklea -suprostavlja se i izlazi u borbu. Uz Lazara Hrebeljanovića je zetska vlastela, bosanska i hrvatska. U sastavu Turske vojske je vizantinski ekspedicioni korpus, i srpska vazalna vlastela na čelu sa Markom Kraljevićem, odnosno Mrnjavčevćima i Konstatinom Dejanovićem. Tako su prvi put južni Sloveni u bici na Kosovu okupljeni protiv Turaka, Vizantije i Srba koji nisu priznavali vlast sopstvene države.
AIM: Vaša knjiga “Njegoš i Gnoza” upotpuniće, bez sumnje, analitičku literaturu o Njegoševom djelu, pa ipak, koliko će uticati na promjenu uvriježenih stavova o Njegoševoj filozofsko religioznoj misli i, konačno,u kom smjeru može povesti buduća istraživanja?
NIKCEVIĆ: Ne nadam se da će mnogo promijeniti jer, jednostavno tradicija i nasljedje su toliki da ne može to brzo da se promijeni. Ja kao čovjek imam jednu jedinu satisfakciju da mi je data prilika da otškrinem jedan dio istorije, i vrata jednom tumačenju Njegoša. Nadam se da će neke nove generacije neopterećene politikom, ideologijom i mitovima -ne dovodeći ništa u sumnju, smoći snage da našu istoriju i tradiciju prevrednuju, da bismo došli do saznanja ko smo, šta smo, i zbog čega se zapravo ta kulturna Evropa, na koju toliko vičemo, toliko poziva na nas, osniva institute i piše knjige o našem istorijskom i kulturnom nasledju, više nego što mi to o sebi samima činimo.
Čedomila Vujoševic-Đjurđić,,AIM ” Podgorica
Izvor: http://www.aimpress.ch/dyn/pubs/archive … bs-pod.htm